Kultura

a) Irysy bródkowe.

Wszystkie odmiany irysów ogrodowych z bródką, mają wielu wspólnych przodków i w wyniku dokonanych krzyżowań można stwierdzić, że są wzajemnie spokrewnione. Dlatego przy ich uprawie obowiązują w większości te same wymagania.

Kosaćce te wymagają podłoża o odczynie obojętnym, zasobnego w witaminy i minerały oraz dobrze przepuszczalnego. Miesiąc przed wysadzeniem roślin zagon nawozimy nawozem mineralnym o zwiększonym udziale procentowym fosforu oraz mikroelementów. Dla poprawienia struktury gleby oraz odczynu należy nawozić wapnem dolomitowym.
Przodkowie omawianych irysów pochodzą z terenów stepowych oraz górskich łąk, dlatego wymagają słonecznego, suchego i przewiewnego stanowiska.

Sadzonkom przed wysadzeniem skracamy liście, ma to na celu obniżenie powierzchni odparowywania w okresie ukorzeniania. Przed wysadzeniem sadzonek zaleca się dezynfekować je roztworem nadmanganianu potasu lub innym fungicydem. Dla zabezpieczenia sadzonek przed chorobami bakteryjnymi należy zastosować odpowiedni preparat dostępny na rynku. Wybierając odpowiedni preparat trzeba mieć na uwadze jego szkodliwe działanie na środowisko i na zdrowie ludzi.
Irysy bródkowe przesadzamy od połowy lipca do połowy września, przy czym irysy przesadzane w lipcu jeszcze nie mają zalążków pędów kwiatowych, z tego powodu w większości nie kwitną w następnym roku, natomiast dobrze się ukorzenią i w następnych sezonach rosną w dobrej kondycji. Irysy przesadzone na przełomie sierpnia i września mają już wykształcone zalążki pędów kwiatowych, dlatego przeważnie obficie kwitną. W tym przypadku kłącze tworzy nowe odnóża.
Odległości przy wysadzaniu sadzonek zależą od typu irysów i sposobu ich prowadzeniu. Między jednorodnymi roślinami zachowuje się odległości 30 - 40 cm, jeżeli chcemy żeby rozrosły się w dość spore kępy. Jeżeli chcemy mieć mocniejszą kępę w krótszym czasie to wysadzamy kilka sadzonek do gniazda (3 - 5 sadzonek) zachowując odległość między roślinami w gnieździe na około 15 cm, natomiast odległości między gniazdami powinny wynosić średnio 50 cm. Sadzonki należy wysadzić na tak zwany kopczyk, czyli wykopujemy dołek usypujemy kopczyk a na szczycie umieszczamy kłącze, korzenie układamy na zboczach kopczyka i przykrywamy ziemią. Ten sposób sadzenia zabezpiecza kłącze przed nadmierną wilgocią w przypadku silnych opadów a jeśli teren jest płaski to należy wykonać dobry drenaż, aby nie dochodziło do podtopień. Przy sadzeniu należy uwzględnić optymalny poziom w celu zabezpieczenia roślin przed długotrwałą suszą lub długotrwającą wilgocią. Górna część kłącza powinna być nasłoneczniona, dlatego należy usuwać chwasty i konkurencyjne rośliny. Trwałe zacienienie może powodować gnicie i usychanie roślin, aczkolwiek zacienianie roślin ma uzasadnienie przy ukorzenianiu świeżo posadzonych irysów. Nawilżanie zagonu jest wskazane zaraz po posadzeniu nowych sadzonek oraz przy długotrwającej suszy a także tuż przed kwitnieniem. U nowo posadzonych irysów nie należy obrywać zeschłych liście. Podczas wegetacji ziemię wokół roślin płytko spulchniamy i usuwamy wszystkie chwasty. Nie stosujemy nawożenia o wysokiej zawartości azotu. Możemy natomiast stosować prewencyjne opryski fungicydami lub insektycydami, wszelkie skaleczenia roślin należy dezynfekować za pomocą węgla drzewnego. Nowo posadzone irysy, które nie zdążyły jeszcze się zaaklimatyzować wskazane jest okryć na zimę dobrze przepuszczającym okryciem. Przesadzanie irysów dokonuje się w zależności od siły rozrostu kępy po okresie 2 do 4 lat, gdy dochodzi do nadmiernego zagęszczenia się kłączy.

b) Irysy Japońskie.

Odmiany zaliczane do grupy japońskich irysów należy uprawiać w podobnych warunkach jak rosły w swojej ojczyźnie. Rodzice tej grupy irysów pochodzą z japońskich wysp. Najbardziej znaczącymi okresami w uprawie irysów japońskich jest zima i pora kwitnienia. Dla większości z nas Japonia kojarzy się z kwitnącymi wiśniami i klimatem subtropikalnym. Natomiast japońskie wyspy rozciągają się od klimatu subtropikalnego po tereny stale zamarzniętej ziemi.

W miejscach gdzie występuje I.ensata zimą jest dostateczna pokrywa śniegu, która zachowuje rośliny w niezamrożonym i suchym środowisku przez całą zimę. Zachodnie zimne prądy powietrza zapewniają utrzymanie warstwy śniegu aż do wiosny. Przy wiosennych roztopach śniegu, łąki, na których rosną irysy zalane są wodą. Wody jest na tyle, że rośliny mogą odpowiedni okres przebywać w wodzie. W naszych warunkach w okresie roztopów ziemia w większości jest przemarznięta i przy podtopieniach rośliny mogą ulegać gniciu. Dlatego irysy japońskie z grupy I.ensata na wiosnę nie zalewamy, tylko utrzymujemy wilgotną ziemię. Od chwili, kiedy irysy zaczną rosnąć oraz przez okres całej wegetacji rośliny potrzebują 2,5cm opadów na tydzień. Jeśli w tym okresie nie występują opady to musimy rośliny podlewać. W przeciwieństwie do I.ensata irysy z grupy I.laevigata wymagają zalewania wodą. Dzisiaj istnieje wiele hybrydów otrzymywanych z krzyżówek I.ensata a klonami I. pseudacorus, które uprawia się podobnie jak odmiany I.ensata.

W naszych warunkach odmiany bardziej wrażliwe należy na zimę okrywać liśćmi lub gałązkami świerkowymi. Większość odmian irysów japońskich w naszych warunkach rośnie dobrze bez okrywania na zimę. Również siewki irysów japońskich dobrze rosną i są interesujące. Irysy japońskie dobrze się komponują z bylinami lub jako solitery na trawnikach albo nad brzegami jeziorek. Odmiany I.ensata I.laevigata ładnie się prezentują, jako solitery, na zagonach i ścięte w wazonach. Nasz rodzimy I.pseudacorus i jego odmiany są godne polecenia na zagony z bylinami oraz do przydomowych oczek wodnych (bagienek).

Irysy japońskie przesadzamy latem po zakończeniu kwitnienia aż do końca września. Są wrażliwe na obecność wapna w ziemi, wymagają, zatem gleby o odczynie kwaśnym. Odpowiedniejsze jest stanowisko wilgotne niż stale suche. Jeżeli nie mamy w ogrodzie stanowiska stale wilgotnego, to możemy urządzić sobie zagon poniżej poziomu terenu. Stare zagęszczone kępy irysów rozdzielamy ostrym nożem na mniejsze części z trzema do pięciu pędów. Liście skracamy na długość jedną trzecią lub jedną czwartą a korzenie skracamy o połowę. Sadzonki należy posadzić na taką głębokość żeby były przykryte trzema centymetrami gleby. Po posadzeniu rośliny cieniujemy i prawidłowo zalewamy. Irysy japońskie najlepiej kwitną w drugim roku po posadzeniu. Bardziej interesujące odmiany można uprawiać w pojemnikach, w których łatwiej jest stworzyć wymagane warunki uprawy. Możemy je pod koniec wiosny zanurzyć w wodzie lub ułożyć w suchym i ciepłym pomieszczeniu. W okresie kwitnienia pojemnik należy przenieść na miejsce gdzie roślina będzie miała dogodniejsze warunki rozwoju. Należy sobie uświadomić, że każda roślina lepiej rozwija się na wolnej przestrzeni niż w pojemniku. Pojemnik dla rośliny jest jak klatka dla ptaka.
Podobnie jak u syberyjskich irysów tak i u japońskich kępy są nadal ozdobne po kwitnieniu swoimi liśćmi aż do zimy, kiedy liście przebarwiają się na kolor beżowo-purpurowy i wyglądają wtedy jak trawy ozdobne.

c) Irysy Syberyjskie.

Kolory kwiatów tej grupy wywodzą się z niebiesko-fioletowych i białych w różnych odcieniach. Nowe odmiany występują już w żółtych kolorach lub w kombinacji żółto-kremowych.
Irysy syberyjskie mają drobniejsze kwiaty, szybciej wytwarzają liczne pędy z dużą ilością kwitnących łodyg. W okresie kwitnienia okazałe łodygi stają sie godne podziwu. Trawiaste liście irysów syberyjskich upodobniają się do traw ozdobnych tym samym przedłużają okres estetycznego wyglądu rośliny prawie cały rok. Przekwitnięte pędy kwiatowe obcinamy żeby tworzące się na nich nasiona nie osłabiały rośliny. Liście do zimy zasychają i wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji należy je obciąć żeby rosły zdrowe nowe pędy.

Irysy syberyjskie lubią chłodną, wilgotną próchniczna glebę z dostatkiem minerałów. Dobrze również rosną w półcieniu. Przesadzamy je w okresie, gdy ziemia jest chłodniejsza i wilgotna, czyli w połowie września lub wiosną do końca marca. Sadzimy je, jako solitery, między bylinami oraz przy oczkach wodnych. Miejsce wysadzenia powinno wynosić 40 cm średnicy. Sadzonki do posadzenia przygotowujemy podobnie jak sadzonki irysów japońskich. Wysadzamy je na głębokość 3 - 5 cm.
Na kwiaty cięte nie są wskazane ze względu na pojedyncze kwiaty, które kwitną tylko parę dni. Użycie ich na kwiat cięty zależy od odmiany. Nowe odmiany mają więcej pąków kwiatowych i obficiej kwitną. Przy uprawie na wolnej przestrzeni należą do wdzięcznych oraz najmniej wymagających roślin. Są to rośliny, które pochodzą z naszego ekosystemu, dlatego u nas bardzo dobrze się im powodzi. Irysy syberyjskie zasługują na większe rozpowszechnienie uprawy ich w ogrodach i sadach. Polubią je wszyscy, którzy w uprawie cenią sobie bardziej rodzime odmiany kwiatów.

d) Spurie.

Spurie są najwyższymi roślinami pośród irysów. Odmiany wyhodowane w tej grupie mają przeważnie silne kłącza jak bródkowe. Kłącza spurii rosną na głębokości 10 cm i dorastają dużo większej wysokości. Wierzchołkowe pąki są rzadziej rozmieszczone na pędach kwiatowych. Wymagają cięższej i suchej gleby, dobrze zdrenowanej oraz słonecznego stanowiska. Liście zimujące na wiosnę obumierają, nowe liście rozmieszczone na szczycie karpy w pokrywach łusek zimują i wyrastają dopiero na wiosnę. Sadzonki sadzimy w odległości około 50 cm. Na nowym stanowisku rosną powoli, dlatego nie należy je przesadzać zbyt często. Starsze rośliny kwitną lepiej.

Również spurie rosną w środowisku zbliżonym do naszego ekosystemu, dlatego w naszym klimacie rosną dobrze. Najbardziej lubiane i najlepiej rosnące z tej grupy są odmiany zbliżone do I. orientalis. Kwiaty są w kombinacji kolorów białego i żółtego. Wśród spurii są również odmiany o kolorach bardziej jaskrawych, lecz należą do rzadkości. Spurie nadają się na zagony z bylinami, wśród trawników, na zagony stepowe oraz do bukietów ciętych. Ze względu na ich egzotyczne wybarwienie nie należy je wysadzać z innymi ostro wybarwionymi kwiatami.